در جهان امروز، شهرها دیگر صرفاً محل سکونت و فعالیت اقتصادی جمعیت نیستند؛ بلکه به مهمترین عرصه مواجهه انسان با چالشهایی مانند تغییرات اقلیمی، کمبود منابع، افزایش مصرف انرژی، آلودگی، ترافیک و فشار بر زیرساختها تبدیل شدهاند. به همین دلیل، بسیاری از کشورها رویکرد خود را از «گسترش شهر» به سمت توسعه هوشمند، هدفمند، پایدار و تابآور تغییر دادهاند.
گزارشها و مطالعات نهادهایی مانند بانک جهانی، OECD، سازمان ملل و اتحادیه بینالمللی مخابرات نشان میدهد که آینده شهرنشینی به توانایی شهرها در استفاده همزمان از زمین، انرژی، فناوری، منابع طبیعی، زیرساخت و داده وابسته است. در واقع، شهر موفق آینده شهری نیست که الزاماً بزرگتر باشد؛ شهری است که با منابع کمتر، کیفیت زندگی بالاتر و ریسک پایینتری ایجاد کند.
چرا توسعه هوشمند به یک ضرورت تبدیل شده است؟
یکی از مهمترین دلایل، افزایش سهم شهرها در مصرف منابع و تولید آلایندههاست. شهرها بخش بزرگی از مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانهای جهان را به خود اختصاص میدهند و همزمان در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی مانند موجهای گرما، سیلاب و خشکسالی آسیبپذیرتر شدهاند.
بنابراین، ادامه الگوی سنتی توسعه شهری میتواند به معنای افزایش هزینههای زیرساختی، مصرف بیشتر انرژی، فشار بر منابع آب، افزایش ترافیک و تشدید آلودگی باشد. توسعه هوشمند در نقطه مقابل این روند قرار میگیرد و تلاش میکند رشد شهری را با ظرفیت واقعی محیط و منابع موجود هماهنگ کند.
در رویکردهای جدید برنامهریزی شهری، ارزیابی ریسکهای اقلیمی و طبیعی نیز باید پیش از تصمیمگیری درباره محل و شکل توسعه انجام شود. بانک جهانی در گزارشهای جدید خود بر ضرورت وارد کردن اطلاعات مربوط به مخاطرات و ریسکهای اقلیمی در فرآیند برنامهریزی شهری تأکید کرده است؛ رویکردی که نشان میدهد تابآوری دیگر یک موضوع جانبی نیست و باید از ابتدا در ساختار توسعه شهر حضور داشته باشد.
محیطزیست؛ نخستین شاخص توسعه آینده
یکی از مهمترین محرکهای حرکت کشورها به سمت توسعه هوشمند، محیطزیست است. کاهش انتشار گازهای گلخانهای، افزایش فضای سبز، کنترل آلودگی هوا، مدیریت آب و پسماند و حفاظت از منابع طبیعی، اکنون بخشی از شاخصهای اصلی ارزیابی عملکرد شهرها محسوب میشوند.
OECD در چارچوبهای مرتبط با شهرهای هوشمند و گذار به اقتصاد کمکربن، شاخصهایی مانند انتشار گازهای گلخانهای سرانه، میزان فضای سبز، سهم انرژیهای تجدیدپذیر، مصرف برق و انرژی ساختمانها را از جمله معیارهای قابل اندازهگیری معرفی میکند.
این نگاه یک پیام مهم برای توسعههای جدید شهری دارد: محیطزیست نباید چیزی باشد که پس از ساخت شهر به آن فکر کنیم؛ بلکه باید از مرحله مکانیابی و طراحی در ساختار توسعه قرار گیرد.
انرژی؛ شهر آینده باید کممصرفتر باشد
انرژی یکی دیگر از مهمترین دلایل تغییر الگوی توسعه شهری است. رشد جمعیت، افزایش تقاضای ساختمانها، حملونقل و زیرساختهای شهری، هزینه انرژی را به یکی از چالشهای اصلی شهرها تبدیل کرده است.
فناوریهای دیجیتال و سیستمهای هوشمند میتوانند با مدیریت لحظهای مصرف، افزایش بهرهوری شبکه و بهینهسازی خدمات شهری، نقش مهمی در کاهش مصرف انرژی و انتشار آلایندهها داشته باشند.
از ساختمانهای کممصرف و شبکههای هوشمند انرژی گرفته تا روشنایی هوشمند معابر، مدیریت هوشمند آب و کنترل مصرف در تأسیسات شهری، فناوری میتواند کمک کند شهر با زیرساخت مشابه، خدمات بیشتری ارائه کند.
فناوری؛ ابزار تصمیمگیری بهتر، نه هدف نهایی
گاهی شهر هوشمند با مجموعهای از تجهیزات دیجیتال، سنسورها و سامانههای آنلاین تعریف میشود؛ اما نگاه جدیدتر، فناوری را ابزار رسیدن به توسعه بهتر میداند.
اتحادیه بینالمللی مخابرات در چارچوب U4SSC، شاخصهای عملکردی شهرهای هوشمند و پایدار را برای ارزیابی نقش فناوریهای اطلاعات و ارتباطات در دستیابی به توسعه پایدار معرفی کرده است.
بنابراین، ارزش فناوری زمانی آشکار میشود که بتواند به تصمیم بهتر منجر شود؛ برای مثال، دادههای ترافیکی برای مدیریت حملونقل، دادههای مصرف انرژی برای کاهش اتلاف، دادههای اقلیمی برای انتخاب محل مناسب توسعه و سامانههای اطلاعات مکانی برای تصمیمگیری دقیقتر درباره کاربری زمین.
در نتیجه، شهر هوشمند الزاماً شهری پر از فناوری نیست؛ شهری است که تصمیماتش بر پایه اطلاعات دقیقتر و مدیریت کارآمدتر گرفته میشود.
تابآوری؛ شهر باید برای آینده ساخته شود
توسعه هدفمند فقط به شرایط امروز نگاه نمیکند؛ بلکه میپرسد شهر در ۲۰، ۳۰ یا ۵۰ سال آینده با چه شرایطی روبهرو خواهد شد.
افزایش دما، کمبود آب، سیلاب، فرونشست، زلزله و سایر مخاطرات طبیعی باعث شده است مفهوم تابآوری شهری در کنار پایداری قرار گیرد.
در چنین نگاهی، توسعه مطلوب توسعهای نیست که فقط امروز سودآور باشد؛ بلکه باید بتواند در برابر تغییرات آینده نیز عملکرد خود را حفظ کند. به همین دلیل، مکانیابی صحیح، زیرساختهای مقاوم، شبکههای دسترسی مناسب، مدیریت منابع و حفاظت از عناصر طبیعی باید بخشی از طراحی اولیه توسعههای جدید باشند.
بهرهوری زیرساخت؛ توسعه بیشتر با هزینه کمتر
یکی دیگر از شاخصهای مهم، بهرهوری زیرساخت است. توسعه پراکنده و بدون برنامه، هزینه ایجاد و نگهداری شبکههای آب، برق، فاضلاب، حملونقل و خدمات عمومی را افزایش میدهد.
به همین دلیل، برنامهریزی یکپارچه کاربری زمین، حملونقل عمومی، تراکم متناسب، توسعه چندمنظوره و نزدیکی محل سکونت به خدمات، در بسیاری از الگوهای جدید توسعه شهری اهمیت پیدا کردهاند.
توسعه هوشمند در اینجا به معنای استفاده بهتر از هر مترمربع زمین و هر واحد زیرساخت است؛ یعنی پیش از آنکه شهر را گسترش دهیم، باید ببینیم چگونه میتوانیم بیشترین ارزش اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی را از ظرفیتهای موجود ایجاد کنیم.
کیفیت زندگی؛ معیار نهایی موفقیت
در نهایت، همه این شاخصها باید به یک هدف مشترک برسند: زندگی بهتر برای شهروندان.
شهر هوشمند اگرچه فناوری پیشرفته دارد اما دسترسی مناسب به خدمات، مسکن، فضای سبز، حملونقل، امنیت، اشتغال و محیط سالم را فراهم نمیکند، نمیتواند توسعهیافته تلقی شود.
بنابراین، شاخصهای اقتصادی و فناورانه باید در کنار شاخصهای اجتماعی قرار بگیرند. دسترسی عادلانه به خدمات، کاهش زمان سفر، افزایش کیفیت محیط زندگی، ایجاد فرصتهای شغلی و فراهم کردن فضاهای عمومی باکیفیت، بخشی از مفهوم واقعی توسعه هوشمند هستند.
توسعه هوشمند یعنی آیندهنگری
در مجموع، کشورها به سمت توسعه هوشمند و هدفمند حرکت میکنند زیرا مدلهای سنتی توسعه شهری دیگر پاسخگوی پیچیدگیهای شهرهای آینده نیستند. محیطزیست، انرژی، فناوری، تابآوری، بهرهوری زیرساخت، حملونقل، اقتصاد و کیفیت زندگی اکنون به شاخصهایی تبدیل شدهاند که باید همزمان در تصمیمگیریهای توسعه شهری دیده شوند.
تجربه جهانی نشان میدهد توسعه هوشمند به معنای استفاده بیهدف از فناوری نیست؛ بلکه به معنای شناخت دقیق ظرفیتهای یک سرزمین، پیشبینی نیازهای آینده و طراحی شهری است که بتواند با منابع موجود، بیشترین کیفیت و کمترین هزینه و آسیب را ایجاد کند.
از این منظر، توسعههای جدید شهری میتوانند فرصتی برای عبور از الگوی «گسترش شهر» به الگوی «ساخت آینده شهر» باشند؛ الگویی که در آن هر خیابان، ساختمان، فضای سبز، شبکه حملونقل و زیرساخت، بخشی از یک تصویر بزرگتر و آیندهنگر از شهر است.
شرق مشهد؛ فرصتی برای ساختن آینده
در این میان، مشهد بهعنوان دومین کلانشهر ایران و یکی از مهمترین و بزرگترین شهرهای مذهبی جهان، به دلیل جایگاه ویژه مذهبی، گردشگری، اقتصادی و جمعیتی، بیش از بسیاری از شهرها نیازمند نگاه آیندهنگر به توسعه است. یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز مشهد را دومین شهر بزرگ ایران و یک مرکز مهم مذهبی معرفی کرده و بر رشد سریع شهر در نتیجه افزایش جمعیت، مهاجرت و گردشگری و همچنین چالشهای ناشی از گسترش شهری تأکید دارد.
همچنین چارچوب U4SSC اتحادیه بینالمللی مخابرات، مشهد را دومین شهر بزرگ و دومین شهر پرجمعیت ایران معرفی کرده و بر جایگاه ویژه مذهبی، اقتصادی و خدماتی آن تأکید دارد.
در چنین شرایطی، وجود اراضی پهناور و ظرفیتهای توسعهای در شرق مشهد، فرصت بسیار مهمی برای هدایت رشد آینده شهر به سمت توسعهای هوشمند، متوازن و هدفمند ایجاد میکند؛ فرصتی که میتواند از تکرار برخی چالشهای ناشی از توسعه پراکنده جلوگیری کرده و الگوی تازهای از شهرسازی مبتنی بر محیطزیست، بهرهوری انرژی، فناوری، حملونقل کارآمد، تابآوری و کیفیت زندگی را شکل دهد.
از این رو، توسعه شرق مشهد نباید صرفاً بهعنوان گسترش کالبدی شهر دیده شود؛ بلکه میتواند بخشی از راهبرد بلندمدت برای ساختن مشهد آینده باشد. ضرورت دارد در تصمیمگیریهای آتی، این ظرفیت سرزمینی با نگاهی چنددههای و مبتنی بر شاخصهای توسعه هوشمند مورد توجه قرار گیرد تا شرق مشهد بتواند به جای آنکه صرفاً مقصد بعدی توسعه شهری باشد، به یکی از پیشرانهای توسعه پایدار، هوشمند و آیندهمحور مشهد تبدیل شود.