از شهر مسکونی تا شهر مولد؛ نسل جدید توسعه شهری
شهرها دیگر صرفاً محل سکونت نیستند. در جهان امروز، شهرها به مهمترین بستر شکلگیری فعالیتهای اقتصادی، نوآوری، اشتغال و تعاملات اجتماعی تبدیل شدهاند. به همین دلیل، در ادبیات جدید برنامهریزی شهری، موفقیت یک منطقه تنها با تعداد واحدهای مسکونی، وسعت ساختوساز یا رشد جمعیت آن سنجیده نمیشود؛ بلکه این پرسش اهمیت بیشتری پیدا کرده است که یک شهر یا منطقه تا چه اندازه میتواند فرصت ایجاد کند.
از همین منظر، مفهوم «شهر مولد» اهمیت پیدا میکند؛ شهری که در آن سکونت، فعالیت اقتصادی، خدمات، زیرساخت و جابهجایی در کنار یکدیگر طراحی میشوند تا شهر بتواند علاوه بر تأمین نیازهای روزمره شهروندان، زمینه خلق ارزش اقتصادی و اجتماعی را نیز فراهم کند.
چرا شهرها موتور اقتصاد هستند؟
مطالعات بینالمللی نشان میدهد شهرنشینی و توسعه اقتصادی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند OECD در بررسی شهرهای جهان، یکی از دلایل بهرهوری بالاتر شهرهای بزرگتر را وجود بازارهای عمیقتر نیروی کار، امکان تطبیق بهتر مهارتها و مشاغل، انتقال سریعتر ایدهها و شکلگیری محیطهای متنوعتر اقتصادی و نوآورانه میداند
بانک جهانی نیز شهرها را موتورهای مهم رشد اقتصادی معرفی میکند و توضیح میدهد که تمرکز بنگاهها، نیروی کار، مشتریان و تأمینکنندگان در یک محیط شهری، زمینه افزایش مقیاس، تخصصگرایی و نوآوری را فراهم میکند
بنابراین، شهر مولد الزاماً شهری نیست که فقط فعالیت صنعتی یا تجاری گسترده داشته باشد؛ بلکه شهری است که بتواند شرایط لازم برای شکلگیری و رشد فعالیتهای مختلف** را فراهم کند.
زیرساخت؛ از هزینه توسعه تا عامل تولید
یکی از اشتباهات رایج در نگاه به توسعه شهری، جدا کردن زیرساخت از اقتصاد است. در حالی که دسترسی مناسب به شبکه حملونقل، خدمات شهری، انرژی، ارتباطات و بازارها مستقیماً بر توان اقتصادی یک منطقه اثر میگذارد.
OECD در مطالعات خود بر اهمیت دسترسی تأکید کرده و نشان داده است که ارتباط بهتر شهرها با سایر مناطق، دسترسی بنگاهها به بازارها را افزایش داده و میتواند بهرهوری و جذابیت یک منطقه برای سرمایهگذاری را تقویت کند.
UN-Habitat نیز تأکید میکند که سازمان فضایی مناسب شهر، دسترسی و اتصال میان مناطق مختلف میتواند بهرهوری و توسعه اقتصادی فراگیر را افزایش دهد و برنامهریزی مناسب، در کنار زیرساخت و زمین آماده، زمینه شکلگیری فعالیتهای مولد و اشتغال را فراهم کند.در نتیجه، جاده، حملونقل عمومی، راهآهن، فرودگاه و سایر زیرساختهای ارتباطی را نباید صرفاً امکانات جانبی یک شهر دانست؛ این عناصر بخشی از زیرساخت اقتصادی شهر هستند.
شهر مولد، شهر متصل است
یک منطقه هرقدر ظرفیت اقتصادی داشته باشد، اگر به بازارها، نیروی انسانی، خدمات و شبکههای حملونقل دسترسی مناسبی نداشته باشد، بخشی از ظرفیت آن بالفعل نخواهد شد.مطالعات OECD نشان میدهد نزدیکی و اتصال بهتر به سایر شهرها و مناطق، امکان تبادل افراد، ایدهها و کالاها را افزایش میدهد و با بهرهوری بالاتر ارتباط دارد.
از این منظر، توسعه شهری را نمیتوان فقط در محدوده یک پروژه یا حتی یک شهر دید. هر منطقه بخشی از یک شبکه بزرگتر است و ارزش آن تا حد زیادی به کیفیت ارتباطش با این شبکه بستگی دارد.
از ساختوساز به خلق ارزش
شهر مولد، محصول یک تصمیم واحد نیست. مجموعهای از انتخابهای هماهنگ در زمینه کاربری زمین، زیرساخت، جابهجایی، خدمات، فضای عمومی، محیط زیست و اقتصاد شهری است.
بانک جهانی در مطالعهای بر پایه بررسی نزدیک به ۱۰ هزار شهر در جهان، بر ضرورت پیوند میان رشد فیزیکی شهر و تقاضای اقتصادی تأکید کرده و برنامهریزی و سرمایهگذاری مناسب را از عوامل مهم جلوگیری از توسعه بیبرنامه و پراکنده شهری دانسته است.این رویکرد یک تغییر مهم در فلسفه توسعه شهری ایجاد میکند: هدف فقط ساختن بیشتر نیست؛ هدف، ساختن درست و ایجاد ارزش پایداراست.
فرصتهای جدید در مسیر توسعه شهرها
چنین نگاهی اهمیت مناطق جدید شهری را نیز افزایش میدهد. مناطقی که هنوز بخش بزرگی از ظرفیت آنها شکل نگرفته، این امکان را دارند که از ابتدا با نگاه جامعتری طراحی شوند؛ یعنی پیش از تثبیت ساختار کالبدی، درباره جابهجایی، خدمات، فعالیت اقتصادی، فضای سبز، دسترسی و کیفیت زندگی تصمیمگیری شود.
در چنین شرایطی، توسعه میتواند به جای واکنش به مشکلات موجود، بخشی از نیازهای آینده را از پیش پیشبینی کند.
شرق مشهد؛ فرصتی برای آینده
در این چارچوب، شرق مشهد را میتوان یکی از فرصتهای قابلتوجه توسعه آینده این کلانشهر دانست؛ منطقهای که مجموعهای از ظرفیتهای موقعیتی، ارتباطی و اقتصادی را در کنار یکدیگر دارد.نزدیکی به حرم مطهر امام رضا(ع)، ظرفیت ارتباط با شبکههای اصلی جابهجایی و دسترسی به زیرساختهایی مانند راهآهن و فرودگاه، در کنار امکان ایجاد فعالیتهای اقتصادی و خدماتی جدید، چشمانداز متفاوتی برای این بخش از شهر ایجاد میکند.اهمیت این فرصت در آن است که توسعه شرق مشهد میتواند با یک نگاه بلندمدت دنبال شود؛ یعنی به جای آنکه صرفاً پاسخگوی نیازهای امروز باشد، از هماکنون برای شکلگیری یک منطقه جدید شهری با ظرفیتهای سکونتی، اقتصادی و خدماتی در سالهای آینده برنامهریزی شود.در نهایت، تجربه و مطالعات جهانی یک پیام روشن دارند: شهر آینده فقط جایی برای زندگی نیست؛ بستری برای خلق فرصت است. و مناطقی که امروز با نگاه بلندمدت، اتصال مناسب، زیرساخت کافی و پیوند میان سکونت و اقتصاد طراحی شوند، میتوانند بخشی از موتور رشد آینده شهر باشند.شرق مشهد نیز از این منظر، تنها یک محدوده جدید برای توسعه نیست؛ فرصتی است برای طراحی بخشی از آینده مشهد، از امروز.
منابع :
[1]: https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/06/25/mena-cities-can-become-powerful-engines-of-jobs-and-growth?utm_source=chatgpt.com "MENA Cities Can Become Powerful Engines of Jobs and Growth"
[2]: https://www.oecd.org/en/publications/cities-in-the-world_d0efcbda-en/full-report/economic-development-and-the-metropolitan-system_b20cecf0.html?utm_source=chatgpt.com "Economic development and the metropolitan system: Cities in the World | OECD"
[3]: https://data360.worldbank.org/en/atlas/urban-development/?utm_source=chatgpt.com "Building Productive Cities for an Urbanizing World | Atlas of Global Development"
[4]: https://www.oecd.org/en/publications/enhancing-productivity-in-uk-core-cities_9ef55ff7-en/full-report/component-6.html?utm_source=chatgpt.com "Productivity in Core Cities: Enhancing Productivity in UK Core Cities | OECD"
[5]: https://unhabitat.org/sites/default/files/2021/01/strategic_plan_2020-2023.pdf?utm_source=chatgpt.com "“A BETTER QUALITY OF LIFE FOR ALL IN AN URBANIZING WORLD”"
[6]: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2017/02/what-makes-cities-more-productive_5916f4ba/2ce4b893-en.pdf?utm_source=chatgpt.com "What Makes Cities More Productive? (EN)"
[7]: https://www.worldbank.org/en/topic/urbandevelopment/publication/pancakes-to-pyramids?utm_source=chatgpt.com "Pancakes to Pyramids: City Form to Promote Sustainable Growth"
[8]: https://www.oecd.org/en/publications/what-works-for-inclusive-growth-in-cities_680809c3-en/full-report/executive-summary_a21ae386.html?utm_source=chatgpt.com "Executive summary: What Works for Inclusive Growth in Cities | OECD"
[9]: https://unhabitat.org/the-new-urban-agenda-illustrated?utm_source=chatgpt.com "The New Urban Agenda Illustrated Handbook | UN-Habitat"