در گذشته، وقتی از توسعه یک شهر سخن میگفتیم، نخستین تصویر، ساختمانها، خیابانها و محلههای جدید بود؛ اما امروز نگاه شهرسازان و اقتصاددانان شهری تغییر کرده است. شهرها دیگر صرفاً با تعداد ساختمانها و وسعت محدودهشان تعریف نمیشوند؛ بلکه کیفیت ارتباط میان انسانها، فرصتهای اقتصادی، خدمات و زیرساختهاست که ظرفیت واقعی آنها را مشخص میکند.
در این میان، حملونقل یکی از مهمترین نیروهای شکلدهنده به جغرافیای شهر است. یک خط مترو، راهآهن، بزرگراه، فرودگاه یا شبکه حملونقل عمومی، صرفاً مسیری برای جابهجایی نیست؛ این زیرساختها میتوانند مسیر رشد شهر را تغییر دهند، مراکز جدید فعالیت اقتصادی ایجاد کنند و حتی ارزش و کاربری زمین را دگرگون سازند.
شهر را میتوان تا حد زیادی از روی شبکه حرکت آن شناخت / از جابهجایی به دسترسی
یکی از تغییرات مهم در ادبیات جدید توسعه شهری، فاصله گرفتن از مفهوم سنتی «جابجایی» و حرکت به سمت مفهوم «دسترسی» است. تفاوت این دو ساده اما مهم است: هدف فقط این نیست که مردم بتوانند سریعتر حرکت کنند؛ بلکه مهمتر این است که بتوانند در زمان مناسب و با هزینه قابلقبول به شغل، آموزش، خدمات، مراکز درمانی، فضاهای عمومی و سایر فرصتهای شهری دسترسی داشته باشند.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) تأکید میکند که حملونقل در واقع حلقه اتصال شهروندان به فرصتهای اقتصادی و اجتماعی است و برنامهریزی حملونقل باید همزمان با برنامهریزی کاربری زمین، مسکن و توسعه شهری انجام شود.
از این منظر، یک پروژه حملونقلی زمانی اهمیت واقعی پیدا میکند که بتواند «دسترسی» را در مقیاس شهری و منطقهای افزایش دهد.
وقتی حملونقل، توسعه را با خود میبرد
یکی از شناختهشدهترین رویکردهای جدید در شهرسازی جهان، **توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی یا TOD است. در این مدل، مسکن، اشتغال، خدمات و فعالیتهای تجاری در اطراف ایستگاهها و محورهای اصلی حملونقل عمومی متمرکز میشوند تا شهروندان بتوانند بخش بیشتری از نیازهای روزمره خود را با پیادهروی، دوچرخه یا حملونقل عمومی تأمین کنند.
بانک جهانی در بررسی این رویکرد، شهرهایی مانند استکهلم، کپنهاگ، هنگکنگ، توکیو و سنگاپور را از نمونههای مهم پیوند میان حملونقل، کاربری زمین و توسعه شهری معرفی میکند. در این الگو، حملونقل و توسعه شهری یکدیگر را تقویت میکنند: تراکم مناسب، تقاضای حملونقل عمومی را افزایش میدهد و حملونقل عمومی کارآمد نیز زمینه شکلگیری مراکز جدید شهری را فراهم میکند.این موضوع یک پیام مهم دارد: گاهی برای توسعه یک منطقه، ابتدا باید امکان دسترسی به آن را ایجاد کرد.
زیرساختی که میتواند اقتصاد یک منطقه را فعال کند
تجربه جهانی نشان میدهد که رابطه میان حملونقل و اقتصاد، یک رابطه یکطرفه نیست. از یک سو، رشد اقتصادی نیازمند شبکههای کارآمد حملونقل است و از سوی دیگر، ایجاد شبکههای ارتباطی مناسب میتواند ظرفیت اقتصادی یک منطقه را افزایش دهد.
بر اساس گزارش بانک جهانی درباره شکل و رشد نزدیک به ۱۰ هزار شهر، موفقیت شهرها تنها به رشد فیزیکی آنها وابسته نیست؛ بلکه زمانی توسعه پایدارتر شکل میگیرد که رشد کالبدی شهر با تقاضای اقتصادی، برنامهریزی مناسب، حملونقل عمومی قابلاعتماد و دسترسی به خدمات همراه باشد.
به همین دلیل است که در بسیاری از نقاط جهان، ایستگاههای قطار، خطوط مترو، پایانههای حملونقل و محورهای اصلی ارتباطی، به تدریج به کانونهای جدید فعالیت اقتصادی تبدیل شدهاند.
خطر توسعه بدون حملونقل
در نقطه مقابل، توسعه کالبدی بدون زیرساخت ارتباطی مناسب میتواند به گسترش پراکنده شهر، افزایش سفرهای روزانه و وابستگی بیشتر به خودرو منجر شود.
OECD در مطالعات خود درباره شهرهای در حال گسترش هشدار داده است که توسعه سکونتگاهها در حاشیه شهر، بدون سرمایهگذاری متناسب در شبکههای حملونقل و خدمات، میتواند دسترسی شهروندان به نیازهای روزمره را کاهش دهد. همچنین پراکندگی شهری و تراکم پایین میتواند با افزایش مصرف انرژی و انتشار آلایندههای ناشی از حملونقل همراه باشد.
بنابراین، پرسش اصلی در توسعه یک محدوده جدید نباید فقط این باشد که «چه چیزی در آن ساخته خواهد شد؟» بلکه باید پرسید:این محدوده چگونه به شهر، منطقه و فرصتهای اقتصادی متصل خواهد شد؟
حملونقل؛ ستون فقرات شهرهای آینده
امروز دیگر یک شبکه حملونقل موفق، شبکهای نیست که فقط خودروها را سریعتر جابهجا کند. شهرهای آینده به سمت شبکههای چندوجهی حرکت میکنند؛ شبکههایی که مترو، قطار، اتوبوس، خودرو، دوچرخه و پیادهروی را در یک سیستم یکپارچه قرار میدهند.
UN-Habitat نیز حملونقل را یکی از خدمات بنیادین شهری میداند و بر نقش آن در ساختار فضایی شهر، دسترسی عادلانه به فرصتها، بهرهوری اقتصادی و کاهش آثار زیستمحیطی تأکید دارد. بر اساس هدف ۱۱.۲ توسعه پایدار سازمان ملل، فراهمکردن دسترسی ایمن، مقرونبهصرفه و پایدار به حملونقل برای همه، یکی از مؤلفههای مهم شهر پایدار است.
در چنین نگاهی، حملونقل دیگر یک موضوع صرفاً فنی یا عمرانی نیست؛ بخشی از استراتژی توسعه اقتصادی، اجتماعی و فضایی شهر است.
آینده، متعلق به شهرهای متصل است
شاید مهمترین درس تجربه شهرهای جهان این باشد که آینده شهرها فقط با توسعه درون مرزهای فعلی آنها ساخته نمیشود. شهرها زمانی میتوانند رشد کنند که توسعه جدید، از همان ابتدا با شبکههای ارتباطی، خدمات عمومی، مراکز اقتصادی و سایر بخشهای شهر پیوند بخورد.
به همین دلیل، در برنامهریزی شهرهای آینده، مسیرهای حملونقل را نمیتوان موضوعی دانست که پس از ساخت شهر به آن اضافه شود. حملونقل باید بخشی از ایده اولیه توسعه باشد.
هر جاده، خط ریلی یا شبکه حملونقل عمومی میتواند بیش از یک مسیر باشد؛ میتواند یک محور توسعه، یک کانون اقتصادی و حتی آغاز شکلگیری یک مرکز شهری جدید باشد.
در نهایت، شهر آینده شهری نیست که فقط بزرگتر شده باشد؛ شهری است که **بهتر متصل شده است**. شهری که فاصله میان محل زندگی و فرصتهای اقتصادی را کاهش میدهد، دسترسی به خدمات را آسانتر میکند و به جای آنکه رشد خود را به گسترش بیبرنامه وابسته کند، توسعه را در امتداد شبکهای هوشمند از ارتباطات و فرصتها سازمان میدهد.
از این منظر، اگر قرار است نقشه شهرهای آینده را ترسیم کنیم، شاید نخستین خطوطی که باید روی این نقشه کشیده شوند، نه خطوط ساختمانها، بلکه خطوط ارتباط و دسترسیباشند.
شرق مشهد؛ یک ظرفیت ارتباطی در مسیر توسعه
با همین نگاه میتوان به آینده شرق مشهد نگریست. ظرفیتهایی مانند شهر فرودگاهی، دسترسی به شبکه ریلی و اتصال به بزرگراهها و شاهراههای مهم ارتباطی، مزیتهای مهمی برای این پهنه ایجاد کردهاند؛ اما اهمیت واقعی شرق مشهد را نباید صرفاً در همین زیرساختهای موجود جستوجو کرد.
پیشران اصلی توسعه شرق مشهد میتواند ایجاد یک زیستبوم نوین جابهجایی باشد؛ زیستبومی که در آن زیرساختهای حملونقل، فناوری، داده و خدمات هوشمند در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در چنین رویکردی، جابهجایی نه خدمتی که پس از توسعه شهر به آن اضافه شود، بلکه یکی از ارکان اصلی طراحی و توسعه منطقه خواهد بود. هدف، شکلدادن به محدودهای است که در آن شهروند بتواند با کمترین اتلاف وقت و هزینه، با ایمنی و آسودگی، میان خانه، محل کار، مراکز خدماتی، فضاهای تفریحی، مراکز اقتصادی و سایر نقاط شهر و منطقه جابهجا شود.
شرق مشهد میتواند در افق توسعه خود، تصویری از شهری را دنبال کند که جابهجایی در آن آسان، کمهزینه، هوشمند و تجربهای خوشایند است.
در این صورت، راهآهن، فرودگاه و بزرگراهها صرفاً زیرساختهای موجود نخواهند بود؛ بلکه اجزای یک شبکه بزرگتر خواهند شد؛ شبکهای که با تکیه بر جابهجایی هوشمند، میتواند شرق مشهد را به یکی از پهنههای مهم توسعه شهری، اقتصادی و منطقهای تبدیل کند.
این نگاه، توسعه شرق را از یک پروژه صرفاً کالبدی فراتر میبرد و آن را به پروژهای برای ساختن یک تجربه جدید از شهر و جابهجایی تبدیل میکند.
منابع:
▪ World Bank – Transforming the Urban Space Through Transit-Oriented Development: The 3V Approach
▪ World Bank – New World Bank Report Covering 10,000 Cities Shows Shape of Urban Growth Underpins Livability and Sustainable Growth
▪ OECD – Improving Transport Planning for Accessible Cities
▪ OECD – Shaping Expanding Cities for Accessible Transport, Proximity and Road Networks
▪ UN-Habitat – Mobility and Transport
United Nations – Sustainable Development Go
در این میان، حملونقل یکی از مهمترین نیروهای شکلدهنده به جغرافیای شهر است. یک خط مترو، راهآهن، بزرگراه، فرودگاه یا شبکه حملونقل عمومی، صرفاً مسیری برای جابهجایی نیست؛ این زیرساختها میتوانند مسیر رشد شهر را تغییر دهند، مراکز جدید فعالیت اقتصادی ایجاد کنند و حتی ارزش و کاربری زمین را دگرگون سازند.
شهر را میتوان تا حد زیادی از روی شبکه حرکت آن شناخت / از جابهجایی به دسترسی
یکی از تغییرات مهم در ادبیات جدید توسعه شهری، فاصله گرفتن از مفهوم سنتی «جابجایی» و حرکت به سمت مفهوم «دسترسی» است. تفاوت این دو ساده اما مهم است: هدف فقط این نیست که مردم بتوانند سریعتر حرکت کنند؛ بلکه مهمتر این است که بتوانند در زمان مناسب و با هزینه قابلقبول به شغل، آموزش، خدمات، مراکز درمانی، فضاهای عمومی و سایر فرصتهای شهری دسترسی داشته باشند.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) تأکید میکند که حملونقل در واقع حلقه اتصال شهروندان به فرصتهای اقتصادی و اجتماعی است و برنامهریزی حملونقل باید همزمان با برنامهریزی کاربری زمین، مسکن و توسعه شهری انجام شود.
از این منظر، یک پروژه حملونقلی زمانی اهمیت واقعی پیدا میکند که بتواند «دسترسی» را در مقیاس شهری و منطقهای افزایش دهد.
وقتی حملونقل، توسعه را با خود میبرد
یکی از شناختهشدهترین رویکردهای جدید در شهرسازی جهان، **توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی یا TOD است. در این مدل، مسکن، اشتغال، خدمات و فعالیتهای تجاری در اطراف ایستگاهها و محورهای اصلی حملونقل عمومی متمرکز میشوند تا شهروندان بتوانند بخش بیشتری از نیازهای روزمره خود را با پیادهروی، دوچرخه یا حملونقل عمومی تأمین کنند.
بانک جهانی در بررسی این رویکرد، شهرهایی مانند استکهلم، کپنهاگ، هنگکنگ، توکیو و سنگاپور را از نمونههای مهم پیوند میان حملونقل، کاربری زمین و توسعه شهری معرفی میکند. در این الگو، حملونقل و توسعه شهری یکدیگر را تقویت میکنند: تراکم مناسب، تقاضای حملونقل عمومی را افزایش میدهد و حملونقل عمومی کارآمد نیز زمینه شکلگیری مراکز جدید شهری را فراهم میکند.این موضوع یک پیام مهم دارد: گاهی برای توسعه یک منطقه، ابتدا باید امکان دسترسی به آن را ایجاد کرد.
زیرساختی که میتواند اقتصاد یک منطقه را فعال کند
تجربه جهانی نشان میدهد که رابطه میان حملونقل و اقتصاد، یک رابطه یکطرفه نیست. از یک سو، رشد اقتصادی نیازمند شبکههای کارآمد حملونقل است و از سوی دیگر، ایجاد شبکههای ارتباطی مناسب میتواند ظرفیت اقتصادی یک منطقه را افزایش دهد.
بر اساس گزارش بانک جهانی درباره شکل و رشد نزدیک به ۱۰ هزار شهر، موفقیت شهرها تنها به رشد فیزیکی آنها وابسته نیست؛ بلکه زمانی توسعه پایدارتر شکل میگیرد که رشد کالبدی شهر با تقاضای اقتصادی، برنامهریزی مناسب، حملونقل عمومی قابلاعتماد و دسترسی به خدمات همراه باشد.
به همین دلیل است که در بسیاری از نقاط جهان، ایستگاههای قطار، خطوط مترو، پایانههای حملونقل و محورهای اصلی ارتباطی، به تدریج به کانونهای جدید فعالیت اقتصادی تبدیل شدهاند.
خطر توسعه بدون حملونقل
در نقطه مقابل، توسعه کالبدی بدون زیرساخت ارتباطی مناسب میتواند به گسترش پراکنده شهر، افزایش سفرهای روزانه و وابستگی بیشتر به خودرو منجر شود.
OECD در مطالعات خود درباره شهرهای در حال گسترش هشدار داده است که توسعه سکونتگاهها در حاشیه شهر، بدون سرمایهگذاری متناسب در شبکههای حملونقل و خدمات، میتواند دسترسی شهروندان به نیازهای روزمره را کاهش دهد. همچنین پراکندگی شهری و تراکم پایین میتواند با افزایش مصرف انرژی و انتشار آلایندههای ناشی از حملونقل همراه باشد.
بنابراین، پرسش اصلی در توسعه یک محدوده جدید نباید فقط این باشد که «چه چیزی در آن ساخته خواهد شد؟» بلکه باید پرسید:این محدوده چگونه به شهر، منطقه و فرصتهای اقتصادی متصل خواهد شد؟
حملونقل؛ ستون فقرات شهرهای آینده
امروز دیگر یک شبکه حملونقل موفق، شبکهای نیست که فقط خودروها را سریعتر جابهجا کند. شهرهای آینده به سمت شبکههای چندوجهی حرکت میکنند؛ شبکههایی که مترو، قطار، اتوبوس، خودرو، دوچرخه و پیادهروی را در یک سیستم یکپارچه قرار میدهند.
UN-Habitat نیز حملونقل را یکی از خدمات بنیادین شهری میداند و بر نقش آن در ساختار فضایی شهر، دسترسی عادلانه به فرصتها، بهرهوری اقتصادی و کاهش آثار زیستمحیطی تأکید دارد. بر اساس هدف ۱۱.۲ توسعه پایدار سازمان ملل، فراهمکردن دسترسی ایمن، مقرونبهصرفه و پایدار به حملونقل برای همه، یکی از مؤلفههای مهم شهر پایدار است.
در چنین نگاهی، حملونقل دیگر یک موضوع صرفاً فنی یا عمرانی نیست؛ بخشی از استراتژی توسعه اقتصادی، اجتماعی و فضایی شهر است.
آینده، متعلق به شهرهای متصل است
شاید مهمترین درس تجربه شهرهای جهان این باشد که آینده شهرها فقط با توسعه درون مرزهای فعلی آنها ساخته نمیشود. شهرها زمانی میتوانند رشد کنند که توسعه جدید، از همان ابتدا با شبکههای ارتباطی، خدمات عمومی، مراکز اقتصادی و سایر بخشهای شهر پیوند بخورد.
به همین دلیل، در برنامهریزی شهرهای آینده، مسیرهای حملونقل را نمیتوان موضوعی دانست که پس از ساخت شهر به آن اضافه شود. حملونقل باید بخشی از ایده اولیه توسعه باشد.
هر جاده، خط ریلی یا شبکه حملونقل عمومی میتواند بیش از یک مسیر باشد؛ میتواند یک محور توسعه، یک کانون اقتصادی و حتی آغاز شکلگیری یک مرکز شهری جدید باشد.
در نهایت، شهر آینده شهری نیست که فقط بزرگتر شده باشد؛ شهری است که **بهتر متصل شده است**. شهری که فاصله میان محل زندگی و فرصتهای اقتصادی را کاهش میدهد، دسترسی به خدمات را آسانتر میکند و به جای آنکه رشد خود را به گسترش بیبرنامه وابسته کند، توسعه را در امتداد شبکهای هوشمند از ارتباطات و فرصتها سازمان میدهد.
از این منظر، اگر قرار است نقشه شهرهای آینده را ترسیم کنیم، شاید نخستین خطوطی که باید روی این نقشه کشیده شوند، نه خطوط ساختمانها، بلکه خطوط ارتباط و دسترسیباشند.
شرق مشهد؛ یک ظرفیت ارتباطی در مسیر توسعه
با همین نگاه میتوان به آینده شرق مشهد نگریست. ظرفیتهایی مانند شهر فرودگاهی، دسترسی به شبکه ریلی و اتصال به بزرگراهها و شاهراههای مهم ارتباطی، مزیتهای مهمی برای این پهنه ایجاد کردهاند؛ اما اهمیت واقعی شرق مشهد را نباید صرفاً در همین زیرساختهای موجود جستوجو کرد.
پیشران اصلی توسعه شرق مشهد میتواند ایجاد یک زیستبوم نوین جابهجایی باشد؛ زیستبومی که در آن زیرساختهای حملونقل، فناوری، داده و خدمات هوشمند در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در چنین رویکردی، جابهجایی نه خدمتی که پس از توسعه شهر به آن اضافه شود، بلکه یکی از ارکان اصلی طراحی و توسعه منطقه خواهد بود. هدف، شکلدادن به محدودهای است که در آن شهروند بتواند با کمترین اتلاف وقت و هزینه، با ایمنی و آسودگی، میان خانه، محل کار، مراکز خدماتی، فضاهای تفریحی، مراکز اقتصادی و سایر نقاط شهر و منطقه جابهجا شود.
شرق مشهد میتواند در افق توسعه خود، تصویری از شهری را دنبال کند که جابهجایی در آن آسان، کمهزینه، هوشمند و تجربهای خوشایند است.
در این صورت، راهآهن، فرودگاه و بزرگراهها صرفاً زیرساختهای موجود نخواهند بود؛ بلکه اجزای یک شبکه بزرگتر خواهند شد؛ شبکهای که با تکیه بر جابهجایی هوشمند، میتواند شرق مشهد را به یکی از پهنههای مهم توسعه شهری، اقتصادی و منطقهای تبدیل کند.
این نگاه، توسعه شرق را از یک پروژه صرفاً کالبدی فراتر میبرد و آن را به پروژهای برای ساختن یک تجربه جدید از شهر و جابهجایی تبدیل میکند.
منابع:
▪ World Bank – Transforming the Urban Space Through Transit-Oriented Development: The 3V Approach
▪ World Bank – New World Bank Report Covering 10,000 Cities Shows Shape of Urban Growth Underpins Livability and Sustainable Growth
▪ OECD – Improving Transport Planning for Accessible Cities
▪ OECD – Shaping Expanding Cities for Accessible Transport, Proximity and Road Networks
▪ UN-Habitat – Mobility and Transport
United Nations – Sustainable Development Go